Thị trường tiền kỹ thuật số – tiền ảo là một trong những thị trường tiềm năng nhưng đầy biến động và rủi ro bởi pháp luật Việt Nam hiện hành không công nhận tiền ảo là một loại tài sản và không có khung pháp lý quản lý tiền ảo. Tuy nhiên, mới đây, vụ việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can về hành vi cướp hơn 35 tỷ tiền ảo trên cao tốc đã gây tranh cãi về việc có thừa nhận tiền ảo là tài sản hay không? Do đó, bài viết dưới đây của Chuyên tư vấn Luật sẽ cung cấp cho quý độc giả góc nhìn pháp lý về tiền ảo từ vụ khởi tố cướp 35 tỷ tiền ảo trên.

Các bị can liên quan đến vụ án cướp 35 tỷ tiền ảo trên cao tốc vừa qua

Nhìn lại vụ án cướp hơn 35 tỷ tiền ảo

Ngày 23/11/2021, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã hoàn tất cáo trạng truy tố với 16 bị can thực hiện vụ bắt cóc gia đình doanh nhân cướp hơn 35 tỷ đồng trên cao tốc gây xôn xao dư luận về tội “Cướp tài sản”.

Theo cáo trạng, ngày 21/05/2020, anh Lê Đức Nguyên (33 tuổi, ngụ tại quận 2, TP. HCM) tới Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an trình báo về việc bị cướp tài sản. Theo đó, vào ngày 17/05/2020, anh cùng vợ và con di chuyển bằng ôtô đến Quốc lộ 1 (thị trấn Dầu Giây, huyện Thống Nhất, Đồng Nai) thì bị một nhóm đối tượng dàn cảnh va chạm giao thông. Sau đó, nhóm này uy hiếp khống chế cướp số tiền ảo trị giá khoảng 35 tỷ đồng cùng 3 ĐTDĐ và 1 camera hành trình gắn trên xe.

Kết quả điều tra của Bộ Công an cho thấy, Hồ Ngọc Tài (32 tuổi) quen anh Nguyên vào năm 2016 do cùng đầu tư tiền ảo. Năm 2018, Tài đã bán hết đồng tiền ảo Bitcoin (khoảng 1.000 Bitcoin tương đương 100 tỷ đồng) để mua các loại tiền ảo mới như Aureus, Ifans,… và bị thua lỗ. Trong lúc đầu tư tiền ảo, Tài quen Trần Ngọc Hoàng (38 tuổi – cũng là người đầu tư tiền ảo Bitcoin) và cũng bị thua lỗ. Cho rằng việc đầu tư tiền ảo bị thua lỗ là do đầu tư theo định hướng của anh Nguyên nên Tài rủ Hoàng cùng tìm Nguyên để đòi lại 1.000 Bitcoin đã mất.

Ngày 17/05/2020, sau khi rủ rê, thuê các bị can khác tìm chỗ ở, cài định vị lên ôtô của Nguyên và lên kế hoạch tiếp cận nạn nhân, Tài và Hoàng đã tổ chức cùng đồng bọn sử dụng ôtô tạo vụ va chạm, chặn ôtô của Nguyên đang di chuyển trên cầu Thời Đại (P.Thạnh Mỹ Lợi, Quận 2), đường dẫn vào cao tốc Long Thành – Dầu Giây (TP.HCM) để tấn công, bắt giữ,  uy hiếp, khống chế, đe dọa Nguyên và vợ con, ép phải cung cấp tên đăng nhập và mật khẩu để chuyển tiền từ ví điện tử sang cho chúng và chiếm đoạt 3 điện thoại di động, 1 camera hành trình gắn trên xe Lexus của Nguyên (kết quả định giá các tài sản trên là 45.115.000 đồng).

Theo trị giá giao dịch tại thời điểm đó (ngày 17/05/2020), số tiền điện tử của Nguyên bị chiếm đoạt quy đổi được 168 Bitcoin, tương đương hơn 35 tỷ đồng. Ngày 23/06/2020, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án, sau đó khởi tố bị can và tạm giam 16 bị can liên quan trong vụ án.

Hành lang pháp lý nói “không” với tiền ảo?

Khung pháp lý pháp luật Việt Nam hiện hành quy định về địa vị pháp lý của tiền ảo tồn tại nhiều tranh cãi và quan điểm khác nhau.

Căn cứ vào Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về tài sản thì tài sản được định nghĩa như sau:

  • Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản
  • Tài sản bao gồm bất động sản và động sản. Bất động sản và động sản có thể là tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai

Muốn chứng minh Bitcoin là một loại tài sản thì phải chứng minh nó thuộc một trong các loại đã được liệt kê nêu trên.

Bitcoin có được xem là một loại tài sản?

Bitcoin có được xem là vật?

Hiểu theo khái niệm pháp lý, vật là tài sản, một loại tài sản hữu hình. Muốn trở thành vật trong dân sự phải thỏa mãn những điều kiện sau:

  • Là bộ phận của thế giới vật chất;
  • Con người chiếm hữu được;
  • Mang lại lợi ích cho chủ thể;
  • Có thể đang tồn tại hoặc sẽ hình thành trong tương lai.

Do đó, có thể dễ dàng nhận thấy, Bitcoin và các loại tiền mã hóa nói chung không được coi là một vật theo đúng bản chất.

Bitcoin có được xem là tiền?

Theo Công văn số 5747/NHNN-PC của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ngày 21/7/2017 gửi Văn phòng Chính phủ cũng khẳng định:

“Tiền ảo nói chung và Bitcoin, Litecoin nói riêng không phải là tiền tệ và không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam. Việc phát hành, cung ứng và sử dụng tiền ảo nói chung và Bitcoin, Litecoin nói riêng (phương tiện thanh toán không hợp pháp) làm tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán là hành vi bị cấm. Chế tài xử lý hành vi này đã được quy định tại Nghị định 96/2014/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng và Bộ luật Hình sự 2015 (đã sửa đổi, bổ sung)”.

Tại Khoản 2 Điều 6 Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 cũng cho thấy Bitcoin không được xem là ngoại tệ (không phải đồng tiền chính thức của bất cứ quốc gia nào) đồng thời cũng không phải là đối tượng của ngoại hối.

Bitcoin có được xem là giấy tờ có giá?

Theo quy định tại Công văn 141/TANDTC-KHXX ngày 21/9/2011, các loại giấy tờ có giá bao gồm: Trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công ty, kỳ phiếu, cổ phiếu, hối phiếu đòi nợ, hối phiếu nhận nợ, Séc, Công cụ chuyển nhượng khác,…

Tại Khoản 6 và 7 Điều 4 Nghị định 101/2012/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 80/2016/NĐ-CP quy định:

“6. Phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt sử dụng trong giao dịch thanh toán (sau đây gọi là phương tiện thanh toán), bao gồm: Séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng và các phương tiện thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước;

  1. Phương tiện thanh toán không hợp pháp là các phương tiện thanh toán không thuộc quy định tại khoản 6 Điều này”.

Do vậy, Bitcoin không phải là phương tiện được phép thanh toán trên thị trường. Hay nói cách khác, nó không được phép dùng để thay thế tiền mặt hoặc phương tiện thay thế tiền mặt kể trên trong các giao dịch mua bán.

Vì vậy, Bitcoin cũng không được liệt kê vào danh sách các giấy tờ có giá.

Bitcoin có được xem là quyền tài sản?

Điều 115 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất và các quyền tài sản khác.

Bitcoin ngay từ đầu thể hiện dưới dạng tiền ảo, do đó không phải là quyền tài sản.

Như vậy, có thể thấy Bitcoin không tồn tại dưới bất kỳ bản chất pháp lý nào của tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam. Nói cách khác, nó đã và đang không được coi là một loại tài sản chính thống. Do đó, vụ cướp 35 tỷ đồng tiền ảo xảy ra vào giữa năm 2020 nói trên đã làm dấy lên một cuộc tranh luận về bản chất vụ việc có hay không hành vi cướp xảy ra, nếu tiền ảo không phải là một loại tài sản? Và việc Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã hoàn tất cáo trạng truy tố 16 bị cáo trong vụ dàn cảnh tông xe cướp hơn 35 tỷ đồng về tội “Cướp tài sản” liệu có vô hình chung thừa nhận tiền ảo là tài sản?

Kiến nghị pháp lý từ vụ án cướp 35 tỷ tiền ảo

Liệu có nên đình chỉ về tội cướp tài sản?

Việc Viện KSND tối cao đã hoàn tất cáo trạng truy tố với 16 bị can thực hiện vụ bắt cóc gia đình doanh nhân cướp hơn 35 tỷ đồng tiền ảo trên cao tốc  về tội “Cướp tài sản” vào ngày 23/11/2021 là chưa phù hợp bởi hành vi này không cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự.

Căn cứ quy định tại Khoản 1 Điều 168 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 thì cướp tài sản là dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản.

Theo phân tích về địa vị pháp lý của Bitcoin ở trên đã cho thấy tiền ảo nói chung và Bitcoin nói riêng chưa được công nhận là một loại tài sản, phương tiện thanh toán trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Hơn 35 tỷ đồng tiền ảo bị cướp trong vụ việc trên không được xem là tài sản bị chiếm đoạt, vì vậy, theo quy định tại Khoản 1 Điều 248 và Khoản 2 Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 thì vụ án cần phải được đình chỉ vì hành vi của nhóm bị can không cấu thành tội phạm thuộc trường hợp không khởi tố vụ án hình sự về tội “Cướp tài sản”.

Có thể khởi tố về các tội danh khác?

Có thể thấy, hành vi của nhóm bị can là hành vi vi phạm pháp luật. Việc khởi tố vụ án hình sự về tội “Cướp tài sản” đối với hơn 35 tỷ tiền ảo là không hợp lý. Tuy nhiên, ngoài việc ép anh Nguyên chuyển số tiền điện tử trên thì Tài và đồng phạm còn chiếm đoạt của các bị hại 3 điện thoại di động, 1 camera hành trình gắn trên xe Lexus, kết quả định giá các tài sản trên là 45.115.000 đồng. Vì vậy, có thể xem xét khởi tố nhóm bị can về tội “Cướp tài sản” đối với hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực nhằm chiếm đoạt số tài sản hơn 45 triệu đồng trên căn cứ theo Điều 168 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Đối với hành vi Tài và đồng phạm đã dùng băng keo trói tay, bịt mắt và dùng súng khống chế Nguyên; bắt giữ chị Vũ Thị Hồng Xuyến (vợ anh Nguyên) và con gái sang một ô tô khác có thể xem xét khởi tố về tội “Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật” theo quy định tại Điều 157 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Bên cạnh đó, việc các bị can dàn cảnh, vụ va chạm ô tô trên đường cao tốc TP HCM – Long Thành – Dầu Giây có thể gây cản trở giao thông nghiêm trọng trên tuyến đường, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét về tội “Gây rối trật tự công cộng” đối với nhóm bị can trên theo quy định tại Điều 318 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Ngoài ra, theo quy định tại Điểm d Khoản 6 Điều 26 Nghị định số 88/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng thì việc phát hành, cung ứng và sử dụng tiền ảo nói chung và Bitcoin, Pincoin nói riêng (phương tiện thanh toán không hợp pháp) làm tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán là hành vi bị cấm và có thể sẽ bị xử phạt hành chính từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.

Ngoài việc bị xử phạt hành chính, nếu gây hậu quả nghiêm trọng thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với tội danh vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng theo Điểm h Khoản 1 Điều 206 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 trong trường hợp phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp; làm giả chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán; sử dụng chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán giả gây thiệt hại cho người khác về tài sản từ 100.000.000 đồng với khung hình phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Cần thiết thừa nhận và xây dựng cơ chế quản lý tiền ảo

Công nghệ Blockchain là xu hướng rất phát triển trong thời đại kỹ thuật số

Hiện nay, rất nhiều nước trên thế giới đã chấp nhận và cho phép các giao dịch được thanh toán bằng Bitcoin và các loại tiền mã hóa như một loại tiền tệ chính thức. Do đó, xét về mặt tiềm năng có thể khẳng định Bitcoin và các loại tiền ảo có cơ hội phát triển rất lớn trong tương lai và rất có thể trở thành một xu thế trong kỷ nguyên số.

Ở Việt Nam, việc cấm phát hành, cung ứng và sử dụng tiền mã hóa, như đề cập tại Công văn số 5747/NHNN-PC ngày 21/7/2017 của Ngân hàng Nhà nước, bộc lộ một số nhược điểm sau đây:

  • Mất đi nguồn thu từ hoạt động kinh doanh tiền ảo khi nhu cầu sử dụng và mua bán tiền ảo như một kênh đầu tư kinh tế là nhu cầu chính đáng và có thể đánh thuế được.
  • Việc không thừa nhận tiền ảo như tài sản, đồng thời cũng làm bộc lộ bất cập trong việc bảo hộ quyền sở hữu của công dân.
  • Việc cấm sử dụng tiền ảo không đem lại lợi ích trực tiếp gì cho Chính phủ cũng như người dân Việt Nam, ngược lại còn làm giảm tính cạnh tranh trên trường thương mại quốc tế.

Vì vậy, để có thể bắt kịp và thích ứng với sự phát triển này đòi hỏi Việt Nam cần khẩn trương nghiên cứu, hoàn thiện cơ sở pháp lý, tạo điều kiện để quản lý các giao dịch liên quan đến tiền ảo, tiền mã hóa nói chung và hạn chế các tội phạm liên quan đến tiền ảo thông qua một số kiến nghị, giải pháp như:

  • Để có thể quản lý và sử dụng các loại tiền ảo nói chung cần bắt nguồn từ việc hình thành khái niệm và khuôn khổ pháp lý cho các đối tượng này. Nắm bắt được bản chất là nền tảng để xây dựng cơ sở pháp lý điều chỉnh, đưa tiền ảo nói chung vào sự quản lý chặt chẽ của pháp luật.
  • Cần công nhận tiền ảo như một loại tài sản kỹ thuật số theo hướng bổ sung thêm vào quy định về tài sản trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Tuy nhiên, cần coi đó là một loại tài sản lưu thông có điều kiện.
  • Nhà nước có thể quản lý theo hướng: Quy định về việc cấp phép phát hành tiền ảo, đăng ký kinh doanh liên quan đến các loại hình này, đề ra các điều kiện nhất định về vốn, cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đăng ký quyền sở hữu tài khoản; lưu trữ các thông tin về lịch sử giao dịch; tuân thủ các nguyên tắc về kế toán, kiểm toán đối với tài sản trong doanh nghiệp; tuân thủ các quy định về nghĩa vụ thuế liên quan đến sở hữu và giao dịch tiền ảo; tuân thủ các quy định của pháp luật về phòng chống rửa tiền… hướng đến việc tăng cường tính minh bạch và chính danh trong các giao dịch tiền ảo, tiền mã hóa.
  • Có thể ban hành các quy định cụ thể về sắc thuế và cách tính thuế đối với các thu nhập từ hoạt động phát hành, mua bán, giao dịch, môi giới tiền ảo,…
  • Cần thiết lập cơ quan chuyên trách trực thuộc Bộ hoặc liên ngành để quản lý và cấp phép đối với hoạt động phát hành và kinh doanh tiền ảo.
  • Cần nâng cao nghiệp vụ trong việc phòng chống tội phạm trên không gian mạng trong thời đại công nghệ số để tránh trường hợp kinh doanh ồ ạt, bừa bãi, lợi dụng kinh doanh tiền ảo để lừa đảo, rửa tiền hoặc thực hiện các hành vi vi phạm pháp khác.

Trên đây là các ý kiến đề xuất, kiến nghị liên quan đến vụ khởi tố cướp hơn 35 tỷ tiền ảo trên cao tốc và việc thừa nhận tiền ảo là tài sản? của Chuyên tư vấn Luật. Nếu quý độc giả có bất kỳ ý kiến đóng góp nào cho bài viết, hãy liên hệ với chúng tôi thông qua hotline 1900.63.63.87 để cùng nhau trao đổi, đánh giá và phân tích những vấn đề bất cập trong quy định pháp luật và cùng nhau xây dựng hệ thống pháp luật trở nên hoàn thiện hơn.

Chuyên Tư Vấn Luật xin chân thành cảm ơn và tri ân quý độc giả đã quan tâm bài viết và website chuyentuvanluat.com của chúng tôi.

Scores: 5 (10 votes)

  Hotline: 1900.63.63.87