Hướng dẫn xử lý nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn

Hướng dẫn xử lý nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn giúp các bên phân định rõ ranh giới giữa nợ chung, nợ riêng vợ chồng. Nghĩa vụ trả nợ phát sinh từ khoản vay tín dụng tiêu dùng không tự động chấm dứt sau ly hôn mà vẫn ràng buộc các bên theo cơ chế trách nhiệm liên đới với tổ chức tín dụng. Bài viết này, Chuyên tư vấn luật sẽ phân tích chi tiết cơ sở pháp lý, trình tự thủ tục và giải pháp thực tiễn để xử lý tranh chấp nợ tín dụng tiêu dùng sau ly hôn một cách hiệu quả, đảm bảo quyền lợi của các bên trong quá trình giải quyết ly hôn.

Xác định nợ chung hay riêng của vợ chồng

Căn cứ Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015 quy định khi nợ chung vợ chồng được xác lập, tổ chức tín dụng có quyền yêu cầu bất kỳ bên vợ hoặc chồng trả toàn bộ số nợ mà không cần phân chia theo tỷ lệ.

Người đã trả nhiều hơn phần nghĩa vụ của mình có quyền yêu cầu người còn lại hoàn trả phần chênh lệch theo quy định về quan hệ nội bộ giữa những người có nghĩa vụ liên đới. Quyền hoàn trả nội bộ này không ảnh hưởng đến quyền của tổ chức tín dụng trong việc đòi nợ và chỉ phát sinh sau khi nghĩa vụ với chủ nợ đã được thực hiện.

Việc xác định bản chất khoản nợ tín dụng tiêu dùng là nợ chung của vợ chồng hay nợ riêng của một bên quyết định trực tiếp đến người phải chịu trách nhiệm trả nợ trước tổ chức tín dụng sau ly hôn.
Nợ chung nếu:

• Hai vợ chồng cùng ký vay/đồng chủ thẻ;
• Một người vay nhưng phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình (chi tiêu sinh hoạt, học phí con, sửa nhà chung…);
• Nghĩa vụ phát sinh từ việc sử dụng tài sản riêng để duy trì, phát triển khối tài sản chung hoặc để tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình;
• Nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung.

Căn cứ Điều 37 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, các trường hợp nêu trên đều được xác định là nghĩa vụ chung về tài sản của vợ chồng.

Nợ riêng nếu:

• Phát sinh trước hôn nhân;
• Phục vụ mục đích cá nhân (đầu tư, kinh doanh riêng, tiêu xài cá nhân) không nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình;
• Phát sinh từ tài sản riêng.
• phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của vợ, chồng.

Các khoản nợ nêu trên được xác định là nghĩa vụ tài sản riêng của vợ hoặc chồng theo quy định tại Điều 45 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.

Lưu ý: Quyền, nghĩa vụ tài sản với người thứ ba (tổ chức tín dụng) vẫn có hiệu lực sau ly hôn, trừ khi có thỏa thuận khác với bên cho vay. Nếu có tranh chấp thì áp dụng Điều 27, 37, 45 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015 để giải quyết.

>> Xem thêm: Nợ riêng, nợ chung khi ly hôn được xác định như thế nào?

Nguyên tắc trả nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn và một số tình huống thực tế

Nguyên tắc chung

Trong quá trình ly hôn có phát sinh nợ tín dụng tiêu dùng, nguyên tắc xử lý trước hết phụ thuộc vào bản chất khoản vay.

Căn cứ Điều 27 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, vợ chồng phải chịu trách nhiệm liên đới đối với các nghĩa vụ chung về tài sản. Theo đó, đối với khoản nợ được xác định là nợ chung, vợ và chồng có nghĩa vụ liên đới thanh toán. Tổ chức tín dụng có quyền yêu cầu một trong hai bên thực hiện toàn bộ nghĩa vụ trả nợ. Người đã thực hiện nghĩa vụ vượt quá phần trách nhiệm của mình có quyền yêu cầu bên còn lại hoàn trả phần nghĩa vụ đã thanh toán thay, phù hợp với cơ chế nghĩa vụ liên đới quy định tại Điều 288 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Ngược lại, nếu là nợ riêng thì người đứng tên vay phải tự chịu trách nhiệm thanh toán, bên còn lại không phải gánh nợ, trừ trường hợp đã cùng ký đồng nghĩa vụ hoặc tham gia bảo lãnh cho khoản vay.

Một số tình huống thực tế (khuyến nghị tham khảo)

Để áp dụng đúng nguyên tắc nợ chung – nợ riêng vào từng vụ việc ly hôn, cần “đặt” khoản vay vào bối cảnh cụ thể: ai ký hợp đồng, mục đích sử dụng tiền, có bảo lãnh hay không và tài sản bảo đảm là gì? Các tình huống dưới đây tổng hợp những kịch bản thường gặp nhất, kèm định hướng chứng cứ và cách làm việc với tổ chức tín dụng/Tòa án, giúp các bên nhanh chóng xác định trách nhiệm pháp lý và lựa chọn phương án xử lý phù hợp.

Cả hai cùng ký hợp đồng vay / đồng chủ thẻ thì được xem là nợ chung

Trường hợp này được xem là nợ chung của vợ chồng, tạo nên nghĩa vụ trả nợ liên đới rõ ràng nhất theo pháp luật. Các bên nên chủ động thương lượng với bên thứ ba (tổ chức tín dụng) về phương án cơ cấu nợ, giảm lãi suất, kéo dài thời hạn trả nợ hoặc chốt dư nợ tại thời điểm ly hôn để tránh phát sinh thêm chi phí. Nếu không đạt được thỏa thuận với tổ chức tín dụng, Quý khách hàng có thể yêu cầu Tòa án phân định phần nghĩa vụ của từng bên trong bản án ly hôn, tuy nhiên điều này không ảnh hưởng đến quyền đòi nợ của chủ nợ.

Chỉ một người đứng tên vay nhưng tiền dùng cho nhu cầu thiết yếu gia đình

Trường hợp này vẫn được xác định là nợ chung của vợ chồng theo quy định tại Điều 37 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Tuy nhiên, các bên cần sao kê để chứng minh mục đích sử dụng vốn, cụ thể:

• Giao dịch ngân hàng, hóa đơn mua sắm;
• Hóa đơn mua sắm, biên lai thanh toán học phí, hóa đơn sửa chữa nhà cửa;
• Hóa đơn điện, nước, internet, rác, phí quản lý chung cư, gas, mua thực phẩm thiết yếu;…

Một người tự vay cho mục đích cá nhân/đầu tư riêng

Đây được xác định là khoản nợ riêng không vì nhu cầu gia đình theo Điều 45 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Bên không vay không phải chịu nghĩa vụ trả nợ trừ khi chứng minh được đã đồng ý với khoản vay hoặc khoản vay đó thực sự mang lại lợi ích cho gia đình.

Tranh chấp nợ chung thường phát sinh ở tình huống này khi người vay khẳng định khoản tiền đã dùng cho gia đình nhưng không có chứng cứ thuyết phục. Tài sản riêng vợ chồng của người vay sẽ bị dùng để thanh toán nợ riêng này, trong khi tài sản chung không bị ảnh hưởng.

Một người là bên bảo lãnh cho khoản vay của người kia

Trong trường hợp một bên đứng ra bảo lãnh cho khoản vay của bên kia, có thể phát sinh nghĩa vụ liên đới theo đúng thỏa thuận bảo lãnh trong hợp đồng và quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, cần đọc kỹ các điều khoản bảo lãnh được ghi trong Hợp đồng, cụ thể:

• Phạm vi bảo lãnh: chỉ gốc hay bao gồm lãi, phạt, phí? có “bảo lãnh tối đa” hay “bảo lãnh toàn bộ”?
• Thời hạn hiệu lực và điều kiện gọi bảo lãnh: đến khi tất toán hay đến một mốc thời gian cố định; có điều kiện tiên quyết (ví dụ thông báo vi phạm, thời gian ân hạn) trước khi gọi bảo lãnh?
• Hình thức và tần suất gia hạn khoản vay: bảo lãnh có tự động mở rộng cho các lần gia hạn, giải ngân bổ sung không?
• Quyền truy đòi: sau khi trả thay, người bảo lãnh có quyền yêu cầu người vay hoàn trả; nên được ghi nhận rõ để thuận lợi thi hành.

Tài sản chung đang thế chấp (nhà/xe) để vay

Đối với tài sản chung đang thế chấp (nhà/xe), khi ly hôn phải ưu tiên xử lý nghĩa vụ bảo đảm theo hợp đồng thế chấp và/hoặc thỏa thuận ba bên. Việc chia tài sản chỉ thực hiện sau khi đã tất toán hoặc ngân hàng chấp thuận phương án chuyển nghĩa vụ cho một bên nhận tài sản.

>> Xem thêm: Xử lý tài sản thế chấp khi ly hôn

Trình tự thủ tục xử lý nợ thực tế khi ly hôn

Trong khuôn khổ pháp luật, quá trình xử lý nợ tín dụng tiêu dùng cần thực hiện theo một trình tự thủ tục chặt chẽ, nhằm hài hòa lợi ích của chủ nợ và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người vay theo quy định.

Bao gồm các bước sau:

Bước 1 – Thu thập hồ sơ: Hợp đồng tín dụng, lịch sử giải ngân hoặc thu nợ, sao kê, chứng từ sử dụng vốn, hợp đồng bảo đảm, thẻ tín dụng, tin nhắn hoặc biên nhận.

Bước 2 – Phân loại nợ: Gắn từng khoản vào “nợ chung” hay “nợ riêng” theo tiêu chí đã nêu tại mục 1, lập bảng Excel chứng cứ kèm theo.

Bước 3 – Thông báo cho chủ nợ: Thông tin về việc đang ly hôn; đề nghị xác nhận dư nợ, lãi, phí đến ngày chốt; hỏi phương án cơ cấu nợ hoặc tách nghĩa vụ (nếu có).

Bước 4 – Thương lượng nội bộ để tránh mất án phí cho tòa án: Thỏa thuận bằng văn bản về người quản lý khoản vay, cách trả, xử lý tài sản bảo đảm; có thể yêu cầu đổi người đứng tên nghĩa vụ nếu tổ chức tín dụng chấp thuận.

Bước 5 – Yêu cầu Tòa án giải quyết trong vụ ly hôn khi không thỏa thuận, thương lượng được:

• Ghi rõ danh mục nợ, đề nghị xác định nợ chung/nợ riêng và phân chia nghĩa vụ;
• Đưa tổ chức tín dụng vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan để phán quyết có hiệu lực với bên cho vay.

Bước 6: Thi hành bản án/quyết định có hiệu lực của tòa án.

Thực hiện đầy đủ các bước từ nêu trên sẽ giúp giảm rủi ro phát sinh lãi phạt, tránh tranh chấp kéo dài và bảo toàn quyền lợi hợp pháp của mỗi bên. Để tăng khả năng thành công, hãy chủ động chuẩn bị tài liệu, chốt số dư nợ tại thời điểm phù hợp, thống nhất phương án xử lý tài sản bảo đảm và ghi nhận rõ trách nhiệm của từng người bằng văn bản, làm cơ sở thi hành khi cần thiết.

Khuyến nghị lưu ý của luật sư giải quyết nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn

Để quản lý các vấn đề tài chính và nợ nần trong hôn nhân một cách hiệu quả và tránh rủi ro pháp lý, các bên cần chú ý các điểm sau:

• Các bên cần thường xuyên cập nhật thông tin tín dụng CIC để tránh phát sinh nợ quá hạn (nợ xấu) và thống nhất địa chỉ liên hệ rõ ràng để nhận thông báo thu hồi nợ, từ đó tránh được tình trạng “mất liên lạc” dẫn đến phạt hoặc phát sinh kiện tụng không đáng có.
• Về việc xác định nghĩa vụ nợ, cần lưu ý rằng dư nợ phát sinh do chi tiêu nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình có khả năng bị xem là nợ chung của vợ chồng. Trong khi các khoản chi tiêu cá nhân xa xỉ, không phục vụ nhu cầu chung của gia đình, thường được xác định là nợ riêng nếu người còn lại không đồng ý hoặc không biết.
• Trong trường hợp ly hôn, Tòa án chỉ thực hiện phân chia trách nhiệm trả nợ giữa hai vợ chồng (trách nhiệm nội bộ). Tuy nhiên quyền của chủ nợ đối với nghĩa vụ liên đới của vợ chồng không bị ảnh hưởng, nghĩa là chủ nợ vẫn có quyền “đòi bất kỳ bên nào” trong hai vợ chồng đối với toàn bộ khoản nợ chung, trừ khi chủ nợ đồng ý thay đổi thỏa thuận này.

Dịch vụ luật sư trong việc hướng dẫn xử lý nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn

Chuyên tư vấn luật cung cấp các dịch vụ pháp lý chuyên sâu về xử lý nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn bao gồm:

• Phân tích toàn bộ hồ sơ tín dụng và phân loại chi tiết từng khoản nợ theo tiêu chí nợ chung vợ chồng hay tài sản riêng vợ chồng.
• Đánh giá khả năng thanh toán nợ của từng bên dựa trên thu nhập, tài sản hiện có và nghĩa vụ nuôi con để đề xuất phương án phân chia nghĩa vụ trả nợ hợp lý và khả thi.
• Soạn thảo văn bản thỏa thuận phân chia nợ giữa vợ chồng, đảm bảo tính pháp lý và khả năng thi hành.
• Đàm phán với tổ chức tín dụng về phương án cơ cấu nợ, giảm lãi suất, kéo dài thời hạn, tách riêng nghĩa vụ hoặc thay đổi chủ thể nghĩa vụ nếu có thể.
• Thu thập và hệ thống hóa chứng cứ chứng minh mục đích sử dụng vốn vay.
• Đại diện Quý khách hàng tại Tòa án trong vụ ly hôn, trình bày lập luận pháp lý về nghĩa vụ trả nợ và yêu cầu Tòa án phân định trách nhiệm liên đới một cách công bằng.
• Hỗ trợ thi hành bản án về phân chia nghĩa vụ trả nợ, bao gồm yêu cầu cưỡng chế thi hành nếu một bên không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ.

Câu hỏi thường gặp khi xử lý nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn

“Thời hiệu khởi kiện” về việc phân chia nghĩa vụ tài sản chung khi ly hôn là bao lâu theo quy định hiện hành của pháp luật?

Pháp luật không có quy định bắt buộc phải đồng thời giải quyết chia tài sản chung của vợ chồng với việc giải quyết ly hôn. Thậm chí, việc tự thỏa thuận chia tài sản của vợ chồng khi ly hôn còn được khuyến khích qua việc quy định đương sự chỉ phải chịu án phí chia tài sản đối với phần tài sản có tranh chấp và yêu cầu tòa án giải quyết.

Nếu hai bên đã thỏa thuận nội bộ về việc phân chia nợ, văn bản thỏa thuận này có cần công chứng hoặc chứng thực để có hiệu lực pháp lý không?

Văn bản thỏa thuận nội bộ về việc phân chia nợ giữa vợ chồng không bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực để có hiệu lực pháp lý giữa hai bên. Bởi lẽ, về nguyên tắc thì thỏa thuận về phân chia nợ (thuộc chế độ tài sản chung) là một hợp đồng dân sự giữa vợ và chồng. Theo pháp luật Việt Nam, hợp đồng được giao kết hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. Việc lập thành văn bản đã đủ để thỏa thuận này có giá trị pháp lý và ràng buộc trách nhiệm giữa hai bên (vợ và chồng).

Tuy nhiên, nhằm bảo đảm tính an toàn pháp lý và tăng giá trị chứng cứ trong trường hợp phát sinh tranh chấp, khuyến nghị vợ chồng nên thực hiện công chứng hoặc chứng thực văn bản thỏa thuận này để hạn chế rủi ro pháp lý về sau.

Sau khi ly hôn, bên vay có thể yêu cầu tổ chức tín dụng “đổi người đứng tên nghĩa vụ” để chuyển toàn bộ trách nhiệm sang mình hoặc người kia được không?

Về nguyên tắc, bên vay không thể đơn phương “đổi người đứng tên nghĩa vụ” đối với khoản vay đã ký. Mọi thay đổi người có nghĩa vụ trả nợ chỉ được thực hiện nếu tổ chức tín dụng (ngân hàng) đồng ý bằng văn bản và hoàn tất thủ tục theo quy định nội bộ của họ. Nếu ngân hàng không chấp thuận, thỏa thuận nội bộ giữa vợ chồng sau ly hôn không ràng buộc ngân hàng, và cả hai vẫn liên đới chịu nợ chung theo luật.

Nếu một người tự ý vay tín dụng tiêu dùng mà không thông báo cho người còn lại, khoản nợ này có luôn được xem là nợ riêng không?

Tùy vào từng trường hợp mà có thỏa xác định khoản nợ tín dụng tiêu dùng mà một người tự ý vay không thông báo cho người còn lại là khoản nợ chung hay nợ riêng. Nếu khoản vay đó dù không thông báo nhưng được chứng minh là đã chi trả cho các nhu cầu thiết yếu (Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014) của gia đình, nó vẫn có thể được xác định là nợ chung. Như vậy, một người tự ý vay tín dụng tiêu dùng không thông báo cho người còn lại, khoản nợ này không luôn được xem là nợ riêng.

Kết luận

Xử lý nghĩa vụ trả nợ tín dụng tiêu dùng khi ly hôn đòi hỏi các bên phải hiểu rõ quy định pháp luật về nợ chung vợ chồng, tài sản riêng vợ chồng và cơ chế trách nhiệm liên đới theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 cùng Bộ luật Dân sự 2015. Việc phân loại chính xác từng khoản nợ, thu thập chứng cứ đầy đủ và thương lượng hợp lý với cả tổ chức tín dụng lẫn người vợ/chồng sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp nợ chung và bảo vệ khả năng thanh toán nợ trong tương lai. Để được hỗ trợ pháp lý kịp thời và hiệu quả, vui lòng liên hệ Chuyên tư vấn luật qua hotline: 1900636387.