Xử lý xung đột luật áp dụng cho hợp đồng M&A xuyên biên giới

Xử lý xung đột luật áp dụng cho hợp đồng M&A xuyên biên giới là thách thức phức tạp khi nhiều hệ thống pháp luật quốc gia cùng điều chỉnh một giao dịch. Giao dịch M&A xuyên biên giới thường phát sinh xung đột khi các bên có trụ sở tại quốc gia khác nhau, tài sản phân bố đa quốc gia hoặc thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại khu vực pháp lý thứ ba. Bài viết của Chuyên tư vấn luật cung cấp hướng dẫn chi tiết về nguyên tắc xử lý xung đột pháp luật và phương pháp thực tiễn trong M&A.

Xung đột pháp luật trong hợp đồng M&A xuyên biên giới

Xung đột pháp luật xảy ra khi có nhiều hơn một hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau có khả năng được áp dụng để điều chỉnh một quan hệ pháp luật cụ thể, trong trường hợp này là hợp đồng M&A. Các yếu tố thường gây ra xung đột bao gồm:

• Bên mua và bên bán có trụ sở chính tại các quốc gia khác nhau.
• Công ty mục tiêu có hoạt động hoặc tài sản tại nhiều quốc gia.
• Hợp đồng M&A có liên quan đến các bên thứ ba (nhà đầu tư, ngân hàng, v.v.) tại các quốc gia khác.
• Thỏa thuận trọng tài/tòa án tại một quốc gia khác với các bên tham gia.

>> Xem thêm: Các công việc cần thực hiện trước khi mua bán, sáp nhập doanh nghiệp

Các nguyên tắc xử lý xung đột pháp luật trong M&A xuyên biên giới

Nguyên tắc quyền tự do lựa chọn luật của các bên (Party Autonomy)

Theo thông lệ quốc tế và được thừa nhận trong nhiều hệ thống pháp luật, các bên trong hợp đồng được tự do lựa chọn luật điều chỉnh hợp đồng M&A. Sự lựa chọn này cần được thể hiện rõ trong điều khoản “Luật điều chỉnh” (Governing Law Clause) của hợp đồng. Điều này được thể hiện cụ thể tại Điều 3 Công ước Rom về luật áp dụng đối với các nghĩa vụ theo hợp đồng. Đây là công ước thường được các bên giao dịch trong M&A áp dụng khi thỏa thuận luật điều chỉnh.

Ví dụ: Các bên có thể thỏa thuận áp dụng pháp luật Singapore, dù không bên nào có trụ sở tại đó, nếu coi đó là hệ thống pháp luật trung lập và ổn định.

Nguyên tắc áp dụng luật của quốc gia có mối liên hệ gần gũi nhất (Closest Connection)

Trong trường hợp các bên M&A không có lựa chọn thì luật áp dụng sẽ được căn cứ vào pháp luật của nước mà hầu như có liên hệ mật thiết với hợp đồng. Đây là nguyên tắc phổ biến trong pháp luật quốc tế, được thể hiện tại Điều 4 Công ước Rome I.

Thông thường, luật điều chỉnh sẽ là luật của nước nơi bên thực hiện nghĩa vụ chính có trụ sở. Nếu nghĩa vụ đó phát sinh từ hoạt động kinh doanh, thì nơi kinh doanh có liên quan sẽ được ưu tiên. Trong trường hợp bên đó có nhiều cơ sở, sẽ xét đến nơi thực hiện hợp đồng.

Nếu hợp đồng liên quan đến bất động sản, luật của nước nơi tài sản tọa lạc sẽ được áp dụng. Quy định này nhằm đảm bảo tính ổn định và khả năng thi hành tại địa phương.

Tuy nhiên, các giả định trên có thể bị loại trừ nếu hợp đồng có liên hệ mật thiết hơn với một quốc gia khác. Khi đó, cơ quan tài phán có thể áp dụng luật của quốc gia có mối liên hệ tổng thể hơn.

Việc để ngỏ luật áp dụng dễ dẫn đến tranh chấp kéo dài và rủi ro thi hành. Vì vậy, các bên nên chủ động lựa chọn luật điều chỉnh ngay trong hợp đồng.

Nguyên tắc áp dụng Điều ước quốc tế

Khi các bên trong hợp đồng M&A thuộc các quốc gia khác nhau, việc áp dụng điều ước quốc tế song phương hoặc đa phương là cần thiết. Điều ước quốc tế có thể quy định trực tiếp về luật áp dụng, thẩm quyền giải quyết hoặc cơ chế công nhận và thi hành phán quyết.

Tại Việt Nam, theo Luật Điều ước quốc tế 2016 và Luật Quốc tế tư, điều ước có hiệu lực cao hơn pháp luật trong nước nếu có khác biệt. Do đó, nếu Việt Nam và nước đối tác cùng tham gia một điều ước quốc tế liên quan, điều ước đó sẽ được ưu tiên áp dụng.

Ví dụ, Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài quốc tế là cơ sở để bảo đảm hiệu lực thi hành phán quyết từ các trung tâm trọng tài như SIAC, ICC.

Các điều ước về đầu tư, thương mại tự do (FTA) cũng thường có quy định về giải quyết tranh chấp và luật áp dụng trong đầu tư xuyên biên giới. Khi hợp đồng M&A nằm trong phạm vi điều chỉnh của các FTA hoặc hiệp định bảo hộ đầu tư, cần đối chiếu nội dung hợp đồng với quy định của điều ước.

Nguyên tắc áp dụng tập quán quốc tế (Lex Mercatoria)

Lex Mercatoria là hệ thống các nguyên tắc, tập quán thương mại quốc tế hình thành từ thực tiễn lâu dài giữa các thương nhân. Đây không phải là luật của một quốc gia cụ thể, nhưng được chấp nhận rộng rãi trong giao dịch xuyên biên giới.

Trong M&A quốc tế, Lex Mercatoria thường được viện dẫn để giải thích điều khoản hợp đồng hoặc bổ sung khi hợp đồng thiếu sót. Một số nguyên tắc phổ biến thuộc Lex Mercatoria bao gồm: thiện chí, trung thực trong giao kết, nghĩa vụ hợp tác, và công bằng trong phân bổ rủi ro.

Các bên cũng có thể viện dẫn Bộ nguyên tắc UNIDROIT như một nguồn tập quán quốc tế được công nhận. Trọng tài quốc tế có thẩm quyền sử dụng Lex Mercatoria khi hợp đồng có thỏa thuận hoặc khi cần áp dụng nguyên tắc thương mại toàn cầu.

Tuy nhiên, Lex Mercatoria không thay thế luật áp dụng, mà chỉ bổ trợ khi luật quốc gia không điều chỉnh rõ hoặc các bên có thỏa thuận áp dụng tập quán.

Quy định của pháp luật Việt Nam về xung đột pháp luật hợp đồng M&A xuyên biên giới

Quy định pháp luật Việt Nam có thể áp dụng để giải quyết xung đột pháp luật M&A xuyên biên giới như:

Pháp luật áp dụng chung cho giao dịch dân sự có yếu tố nước ngoài

Điều 663 và 664 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về luật áp dụng cho các giao dịch dân sự có yếu tóo nước ngoài. Theo đó, pháp luật được áp dụng trong giao dịch có yếu tố nước ngoài có thể là: pháp luật Việt Nam, pháp luật nước ngoài, điều ước quốc tế hay tập quán quốc tế. Quy định này đặt nền tảng cho việc giải quyết xung đột pháp luật trong các giao dịch dân sự quốc tế, bao gồm cả M&A xuyên biên giới.

Việc cho phép áp dụng nhiều nguồn luật giúp đảm bảo tính linh hoạt trong giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, khi lựa chọn pháp luật nước ngoài hoặc tập quán quốc tế, quy định đó phải không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Đây là ranh giới bảo vệ trật tự công và lợi ích quốc gia.

Ngoài ra, Điều 664 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập nguyên tắc ưu tiên áp dụng điều ước quốc tế. Cụ thể, nếu điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác với pháp luật trong nước, thì áp dụng điều ước quốc tế. Quy định này thể hiện cam kết hội nhập pháp lý của Việt Nam trong thương mại quốc tế.

Trong hợp đồng M&A xuyên biên giới, nếu các bên cùng thuộc quốc gia thành viên của một điều ước thì điều ước đó có thể được viện dẫn. Điều này giúp chuẩn hóa cơ chế giải quyết tranh chấp và tăng tính minh bạch cho hợp đồng quốc tế.

Pháp luật áp dụng riêng cho hợp đồng có yếu tố nước ngoài

Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 là quy định cơ bản nhất về luật áp dụng đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, bao gồm cả hợp đồng M&A xuyên biên giới. Điều luật này xác lập nguyên tắc tự do lựa chọn pháp luật của các bên và quy định về luật áp dụng khi không có thỏa thuận. Theo quy định này, các bên có quyền lựa chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng của mình, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Khi các bên không có thỏa thuận về luật áp dụng, Điều 683 quy định rằng hợp đồng sẽ được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia có liên quan gắn bó nhất với hợp đồng. Các yếu tố xác định mối liên hệ:

• Pháp luật nơi bên bán trong giao dịch M&A thành lập.
• Pháp luật nơi doanh nghiệp mục tiêu được thành lập,hoạt động.
• Pháp luật nơi có tài sản là đối tượng của giao dịch.
• Pháp luật nơi hợp đồng được ký kết, thực hiện.

Chi tiết xác định mối liên hệ gắn bó này được ghi nhận tại khoản 2 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015. Ngoài ra, khoản 3 Điều 664 Bộ luật Dân sự 2015 cũng dẫn chiếu trường hợp các bên không xác định được điều ước quốc tế điều chỉnh hợp đồng thì cũng lựa chọn pháp luật của  nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đó.

Pháp luật áp dụng chung cho lĩnh vực kinh doanh thương mại

Theo Điều 5 Luật Thương mại 2005, các bên có quyền thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng thương mại có yếu tố nước ngoài. Trường hợp không có thỏa thuận, pháp luật được áp dụng là pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ nhất với giao dịch. Tuy nhiên, luật nước ngoài chỉ được áp dụng nếu không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Quy định này bổ sung và cụ thể hóa các nguyên tắc đã được thiết lập trong Bộ luật Dân sự về xung đột pháp luật.

Quyền lựa chọn luật áp dụng là quyền của các bên trong giao dịch M&A. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định, pháp luật Việt Nam vẫn phải được đảm bảo tuân thủ kể cả khi các bên chọn luật nước ngoài để điều chỉnh giao dịch M&A. Điều này là bắt buộc trong các giao dịch có đối tượng thực hiện tại Việt Nam như:

• Giao dịch chuyển nhượng cổ phần, vốn góp tại công ty cổ phần tại Việt Nam phải tuân thủ quy định Luật Doanh nghiệp Việt Nam.
• Quyền sử dụng đất, nhà ở, … bất động sản tại Việt Nam.
• Quan hệ lao động được xác lập, thực hiện tại Việt Nam.
• Các vấn đề pháp lý trong giao dịch M&A liên quan đến thuế, pháp luật cạnh tranh …

Các bước xử lý xung đột luật trong hợp đồng M&A xuyên biên giới

Xác định luật áp dụng cho hợp đồng chính

Việc xác định luật áp dụng là bước nền tảng trong mọi hợp đồng M&A xuyên biên giới. Các bên cần thỏa thuận rõ ràng điều khoản lựa chọn luật điều chỉnh. Điều này giúp xác định toàn bộ hệ thống pháp luật điều chỉnh các quyền, nghĩa vụ và hiệu lực của hợp đồng.

Theo quy định tại Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 5 Luật Thương mại 2005, các bên được tự do lựa chọn pháp luật áp dụng trong quan hệ có yếu tố nước ngoài, miễn là không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Việc lựa chọn luật phải thể hiện rõ trong hợp đồng để đảm bảo hiệu lực thi hành và tránh tranh chấp về sau.

Nếu không có điều khoản chọn luật, cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ áp dụng hệ thống pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ nhất với giao dịch. Tuy nhiên, cách xác định này thường khó đoán trước và làm tăng rủi ro pháp lý. Do đó, việc lựa chọn luật áp dụng ngay từ đầu là biện pháp chủ động bảo vệ quyền lợi và bảo đảm tính chắc chắn cho hợp đồng.

Xác định luật áp dụng cho từng khía cạnh cụ thể của giao dịch

Giao dịch M&A xuyên biên giới thường bao gồm nhiều khía cạnh pháp lý khác nhau, mỗi khía cạnh có thể được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia khác nhau. Ví dụ, việc chuyển nhượng cổ phần chịu sự điều chỉnh của luật nơi công ty mục tiêu thành lập; các nghĩa vụ thanh toán có thể theo luật quốc gia nơi ngân hàng đặt trụ sở; vấn đề chống độc quyền có thể thuộc luật của nhiều nước nếu bên mua và bán hoạt động ở các quốc gia khác nhau….

Các xác định theo kiểu này được gọi là “phân mảnh luật áp dụng” (depeçage). Việc xác định rõ luật điều chỉnh từng phần trong hợp đồng giúp hạn chế xung đột và tránh việc một quy định mâu thuẫn làm vô hiệu toàn bộ giao dịch.

Cách làm này đặc biệt quan trọng khi M&A có liên quan đến nhiều quốc gia, nhiều hệ thống pháp luật. Nếu không làm rõ ngay từ đầu, khi tranh chấp xảy ra, mỗi bên có thể viện dẫn luật khác nhau để bảo vệ quyền lợi mình, dẫn đến bế tắc trong giải quyết. Do đó, phân tích toàn diện các yếu tố có yếu tố nước ngoài và đưa vào điều khoản chọn luật riêng là bước thiết yếu để kiểm soát rủi ro pháp lý.

Lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp (Choice of Forum Clause)

Lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp là một yếu tố quan trọng trong xử lý xung đột pháp luật hợp đồng M&A xuyên biên giới. Các bên có thể lựa chọn tòa án của một quốc gia cụ thể hoặc trọng tài quốc tế để giải quyết tranh chấp phát sinh từ giao dịch. Sự lựa chọn này cần phải được cân nhắc cẩn thận dựa trên nhiều yếu tố như tính hiệu quả, chi phí, khả năng thực thi quyết định, và sự quen thuộc với hệ thống pháp luật.

Trọng tài thương mại quốc tế thường được cân nhắc áp dụng trong các giao dịch M&A xuyên biên giới do tính linh hoạt, bảo mật, và khả năng thực thi quyết định trọng tài quốc tế theo Công ước New York 1958.

Khi lựa chọn tòa án, các bên cần xem xét thẩm quyền của tòa án đối với các bên nước ngoài, khả năng thực hiện các biện pháp tạm thời, và hiệu lực của phán quyết tòa án trong các quốc gia có liên quan.

Điều khoản lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp cần được soạn thảo rõ ràng, cụ thể để tránh tranh chấp về thẩm quyền. Trong một số trường hợp, các bên có thể lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp nhiều cấp, bắt đầu bằng thương lượng, sau đó là hòa giải, và cuối cùng là trọng tài hoặc tòa án.

Điều khoản về giải quyết xung đột luật cụ thể trong hợp đồng

Việc đưa ra các điều khoản cụ thể về giải quyết xung đột luật trong hợp đồng M&A là một biện pháp phòng ngừa quan trọng để tránh tranh chấp về việc áp dụng pháp luật. Trong nhiều hợp đồng M&A phức tạp, các bên nên xây dựng điều khoản riêng để xử lý tình huống xung đột pháp luật cụ thể – gọi là “Conflict of Laws Clause”. Điều khoản này giúp các bên tiên liệu được các trường hợp bất đồng giữa nhiều hệ thống pháp luật và quy định cơ chế giải quyết minh bạch.

Ví dụ, điều khoản có thể quy định: Trong trường hợp phát sinh xung đột giữa pháp luật Việt Nam và pháp luật nước ngoài liên quan đến quyền biểu quyết, các bên đồng ý áp dụng pháp luật Việt Nam làm căn cứ giải quyết.

Điều khoản này đặc biệt hữu ích trong bối cảnh hợp đồng được thực hiện ở nhiều quốc gia, với các nghĩa vụ liên đới và đồng thời. Việc tiên liệu và xử lý trước các xung đột pháp luật không chỉ rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp mà còn hạn chế rủi ro hợp đồng bị tuyên vô hiệu hoặc không thể thực thi.

Nếu không có điều khoản này, khi tranh chấp phát sinh, cơ quan giải quyết sẽ phải diễn giải ý chí các bên, làm tăng tính bất định. Do đó, việc dự liệu rõ ràng tình huống xung đột luật và cơ chế xử lý là dấu hiệu của hợp đồng M&A được soạn thảo chuyên nghiệp và hiệu quả.

Thẩm định pháp lý (Legal Due Diligence)

Thẩm định pháp lý là bước không thể thiếu trước khi tiến hành ký kết hợp đồng M&A có yếu tố nước ngoài. Đây là quá trình kiểm tra toàn diện hồ sơ pháp lý của đối tượng mua bán, nhằm phát hiện các rủi ro về pháp luật, bao gồm cả xung đột pháp luật tiềm ẩn.

Kết quả thẩm định pháp lý là cơ sở để bên mua yêu cầu điều chỉnh các điều khoản hợp đồng nhằm giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, giúp các bên lựa chọn chính xác luật áp dụng, cơ quan giải quyết tranh chấp và thiết kế các điều khoản bảo đảm.

Không tiến hành đầy đủ bước này có thể khiến bên mua đối mặt với các nghĩa vụ pháp lý hoặc bị ràng buộc bởi các hệ thống luật mà họ không lường trước. Vì vậy, Legal Due Diligence không chỉ để đánh giá công ty mục tiêu, mà còn là công cụ để kiểm soát xung đột pháp luật trong giao dịch xuyên biên giới.

Dịch vụ luật sư tham gia giải quyết tranh chấp giao dịch M&A tại VN

Khi xảy ra tranh chấp trong các giao dịch M&A, doanh nghiệp nên chủ động tìm đến luật sư có chuyên môn để đảm bảo quyền lợi và hạn chế rủi ro pháp lý kéo dài. Dưới đây là các dịch vụ pháp lý phổ biến Chuyên tư vấn luật cung cấp trong quá trình giải quyết tranh chấp:

• Tư vấn đánh giá rủi ro pháp lý trong giao dịch, hợp đồng mua bán cổ phần và thỏa thuận cổ đông.
• Rà soát toàn bộ hồ sơ pháp lý để phát hiện điều khoản vô hiệu hoặc vi phạm pháp luật.
• Xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp là trọng tài hay tòa án theo hợp đồng M&A hoặc luật định.
• Đại diện doanh nghiệp tham gia đàm phán, thương lượng để tìm giải pháp hòa giải tranh chấp M&A xuyên biên giới hiệu quả.
• Soạn thảo đơn khởi kiện, đơn yêu cầu trọng tài và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ kèm chứng cứ.
• Đại diện khách hàng tham gia phiên họp trọng tài hoặc phiên tòa theo quy định pháp luật.
• Tư vấn xử lý hậu quả pháp lý của việc chấm dứt giao dịch và yêu cầu bồi thường thiệt hại.
• Hỗ trợ thu thập, hợp pháp hóa chứng cứ, tài liệu trong nước và có yếu tố nước ngoài.
• Tư vấn chiến lược pháp lý phù hợp với từng giai đoạn giải quyết tranh chấp.
  Đề xuất giải pháp cải thiện cấu trúc cổ đông để tránh tranh chấp tương tự trong tương lai.

Chuyên tư vấn luật sẽ hỗ trợ toàn diện, bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp trong mọi tranh chấp liên quan đến giao dịch M&A.

>> Xem thêm: Thực hiện thủ tục M&A có cần Luật sư không? 

Câu hỏi thường gặp liên quan giải quyết tranh chấp M&A xuyên biên giới

Hệ quả pháp lý khi không có điều khoản lựa chọn luật áp dụng là gì?

Khi hợp đồng không có điều khoản lựa chọn luật áp dụng, cơ quan tài phán sẽ áp dụng nguyên tắc “mối liên hệ gắn bó nhất” để xác định luật điều chỉnh. Tuy nhiên, cách xác định này mang tính suy đoán và có thể dẫn đến kết quả không như mong muốn. Bên cạnh đó, tranh chấp về luật áp dụng dễ kéo dài thời gian, phát sinh chi phí và làm hợp đồng vô hiệu hoặc không thể thi hành. Vì vậy, việc không quy định rõ luật áp dụng tiềm ẩn rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Có thể áp dụng hai hệ thống pháp luật khác nhau trong cùng một hợp đồng không?

Có. Trong giao dịch M&A phức tạp, các bên có thể áp dụng phương pháp “phân mảnh luật áp dụng” (depeçage), theo đó mỗi phần của hợp đồng được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật riêng. Ví dụ, việc chuyển nhượng cổ phần áp dụng luật nơi thành lập công ty, còn nghĩa vụ thanh toán theo luật nước đặt trụ sở ngân hàng. Tuy nhiên, cần quy định rõ trong hợp đồng để tránh mâu thuẫn và đảm bảo tính logic giữa các phần.

Pháp luật Việt Nam có cho phép áp dụng luật nước ngoài trong hợp đồng không?

Có. Theo Điều 683 BLDS 2015 và Điều 5 Luật Thương mại 2005, các bên có quyền lựa chọn pháp luật nước ngoài điều chỉnh hợp đồng có yếu tố nước ngoài, miễn là không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Quyền này thể hiện sự linh hoạt trong giao kết và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, đối với một số lĩnh vực đặc thù như chuyển nhượng bất động sản, quyền sử dụng đất… vẫn phải tuân thủ pháp luật Việt Nam.

UNIDROIT có vai trò gì trong hợp đồng M&A quốc tế?

Bộ nguyên tắc UNIDROIT cung cấp các chuẩn mực chung về hợp đồng thương mại quốc tế, có thể được áp dụng khi hợp đồng không lựa chọn luật hoặc dùng để bổ sung, diễn giải điều khoản chưa rõ. Các nguyên tắc như thiện chí, cân bằng lợi ích và nghĩa vụ hợp tác rất phù hợp trong M&A. UNIDROIT không thay thế luật quốc gia nhưng được công nhận rộng rãi trong trọng tài quốc tế và giúp bảo đảm tính khách quan khi giải thích hợp đồng.

Kết luận

Xử lý xung đột luật áp dụng cho hợp đồng M&A xuyên biên giới là một trong những thách thức pháp lý phức tạp nhất mà các doanh nghiệp phải đối mặt trong thời đại toàn cầu hóa. Việc lựa chọn đúng pháp luật áp dụng không chỉ ảnh hưởng đến tính hiệu lực của hợp đồng mà còn quyết định khả năng thực thi và bảo vệ quyền lợi của các bên trong suốt quá trình giao dịch. Liên hệ ngay hotline 1900636387 để được đội ngũ luật sư Chuyên tư vấn luật hỗ trợ tư vấn chuyên nghiệp.